Czym jest dochód gwarantowany?
Dochód gwarantowany (ang. Universal Basic Income – UBI) to koncepcja, w której każdy obywatel lub rezydent państwa otrzymuje regularną, bezwarunkową kwotę pieniędzy, niezależnie od wysokości innych dochodów czy statusu zatrudnienia.
Celem dochodu gwarantowanego jest zapewnienie podstawowego bezpieczeństwa finansowego, redukcja ubóstwa oraz wsparcie w czasach zmian gospodarczych, takich jak automatyzacja pracy czy kryzysy ekonomiczne.
W odróżnieniu od tradycyjnych świadczeń socjalnych, dochód gwarantowany nie wymaga spełniania żadnych warunków ani ubiegania się o wsparcie w skomplikowanych procedurach administracyjnych.
Rodzaje dochodu gwarantowanego
Dochód gwarantowany może przybierać różne formy:
1. Uniwersalny dochód podstawowy (UBI)
- Wypłacany wszystkim obywatelom lub mieszkańcom państwa, bez względu na status zatrudnienia.
- Kwota stała, regularna (miesięczna lub roczna).
2. Dochód gwarantowany warunkowy
- Wypłacany osobom spełniającym określone kryteria, np. niskie dochody lub aktywne poszukiwanie pracy.
- Stanowi kompromis między UBI a tradycyjnym systemem świadczeń socjalnych.
3. Dochód podstawowy częściowy
- Kwota niższa niż pełne zabezpieczenie minimalnego poziomu życia.
- Może być uzupełniana przez inne świadczenia lub dochody z pracy.
Dlaczego dochód gwarantowany zyskuje na popularności?
Coraz częściej mówi się o UBI w kontekście globalnych zmian gospodarczych:
- Automatyzacja i robotyzacja – maszyny i AI zastępują pracowników w wielu branżach, co może prowadzić do wzrostu bezrobocia strukturalnego.
- Zmiany rynku pracy – rośnie liczba pracowników kontraktowych, freelancerów i osób w niepełnym wymiarze godzin. Tradycyjne świadczenia socjalne często nie obejmują tych grup.
- Nierówności dochodowe – UBI może ograniczyć rosnącą przepaść między najbogatszymi a resztą społeczeństwa.
- Kryzysy ekonomiczne – pandemia COVID-19 i inne zawirowania gospodarcze pokazały potrzebę szybkiego wsparcia dla obywateli.
Zalety dochodu gwarantowanego
Wprowadzenie UBI wiąże się z wieloma potencjalnymi korzyściami:
- Redukcja ubóstwa i nierówności społecznych – każdy obywatel ma zapewnioną minimalną kwotę do życia.
- Większa swoboda wyboru pracy – ludzie mogą podejmować pracę zgodnie z zainteresowaniami, a nie wyłącznie z konieczności zarobkowej.
- Wsparcie dla edukacji i przedsiębiorczości – dochód podstawowy umożliwia finansowanie szkoleń, kursów i start-upów.
- Prostsza administracja świadczeń – brak skomplikowanych procedur weryfikacyjnych i kontroli uprawnień.
- Wzrost stabilności gospodarczej – regularny dochód obywateli zwiększa konsumpcję i popyt wewnętrzny.
Wyzwania i krytyka UBI
Mimo licznych zalet, dochód gwarantowany budzi również kontrowersje:
- Koszty finansowania – zapewnienie stałego dochodu dla całego społeczeństwa wymaga ogromnych nakładów budżetowych.
- Ryzyko inflacji – zwiększenie podaży pieniądza bez wzrostu produkcji może prowadzić do wzrostu cen.
- Motywacja do pracy – krytycy obawiają się, że UBI może zmniejszyć chęć podejmowania pracy przez część społeczeństwa.
- Efektywność w walce z ubóstwem – niektórzy eksperci wskazują, że lepiej adresować wsparcie do osób najbardziej potrzebujących, zamiast wypłacać kwoty wszystkim.
Przykłady eksperymentów z dochodem gwarantowanym
Kilka państw i miast testowało lub wdrożyło pilotażowe programy UBI:
- Finlandia (2017–2018) – wypłacano 560 euro miesięcznie grupie bezrobotnych, co poprawiło dobrostan psychiczny uczestników, choć nie wpłynęło znacząco na poziom zatrudnienia.
- Kanada (1974–1979, Dauphin) – eksperyment wykazał spadek ubóstwa i poprawę zdrowia uczestników.
- Kalifornia, USA (2020–2023) – programy pilotażowe dla mieszkańców miast i dzielnic niskodochodowych, wpływające na stabilizację dochodów i zwiększenie lokalnej konsumpcji.
- Kenia i Indie – projekty NGO wypłacające UBI w małych społecznościach w celu badania efektów na edukację, zdrowie i przedsiębiorczość.
Dochód gwarantowany a gospodarka
Dochód gwarantowany może mieć znaczący wpływ na funkcjonowanie gospodarki:
- Stymulacja popytu wewnętrznego – regularne dochody zwiększają konsumpcję dóbr i usług.
- Wsparcie innowacyjności i przedsiębiorczości – większa swoboda finansowa pozwala ryzykować w biznesie.
- Redukcja kosztów opieki społecznej – prostszy system UBI może zastąpić część złożonych świadczeń socjalnych.
- Zmiany w strukturze rynku pracy – może wpływać na elastyczność i dostępność pracowników w sektorach o niskich płacach.
Przyszłość dochodu gwarantowanego
Koncepcja UBI zyskuje na popularności w kontekście:
- rosnącej automatyzacji i AI,
- globalnych nierówności dochodowych,
- niestabilności rynku pracy,
- potrzeby tworzenia bardziej odpornych i sprawiedliwych systemów społecznych.
Eksperci przewidują, że w kolejnych dekadach niektóre kraje mogą wprowadzać uniwersalny dochód podstawowy lub jego hybrydowe wersje, łączące wsparcie dla najbiedniejszych z mniejszymi kwotami dla reszty społeczeństwa.
Podsumowanie
Dochód gwarantowany to innowacyjna koncepcja polityki społecznej, mająca na celu zapewnienie minimalnego bezpieczeństwa finansowego każdemu obywatelowi. Może wspierać walkę z ubóstwem, zmniejszać nierówności, stymulować gospodarkę i dawać większą swobodę w wyborze pracy.
Jednocześnie wymaga przemyślanego finansowania, uwzględnienia ryzyka inflacji oraz analiz skutków dla rynku pracy. W miarę postępu automatyzacji i zmian globalnych UBI może stać się kluczowym narzędziem w tworzeniu bardziej sprawiedliwej i stabilnej gospodarki.